IB TOK Essay'de A Notuna Giden Yol

"Başlık zor görünüyor, nereden başlayacağımı bilmiyorum" hissi çok tanıdık. Ekranda tek bir cümle var, ama sanki içine koca bir kitap sığmış gibi. Üstelik IB TOK essay 1.600 kelime sınırına bağlı, yani "aklıma gelen her şeyi yazayım" yaklaşımı daha en baştan bataklık.

TOK essay'in amacı süslü cümleler kurmak değil. Amaç, verilen prescribed title'dan (resmi başlık) çıkan bilgi sorusuna dengeli, örnekli ve tartışmalı bir cevap vermek. "Ne düşünüyorum?" kadar "Neden böyle düşünüyorum, hangi şartlarda değişir?" sorusunu da açıkça göstermek gerekir.

Bu yazıda, 2026 beklentisine uygun, 1.600 kelimeyi aşmadan, iki AOK ile güçlü claim ve counterclaim kuran, analiz odaklı bir planı adım adım kuracağız. En önemli kural basit: 1.600 kelimeyi geçersen, değerlendirici o noktadan sonrasını okumaz. Bu yüzden plan ve odak, notun yarısıdır.

Önce başlığı çöz: Ana kavramları netleştirince yazı kendiliğinden açılır

TOK essay'de ilk adım "yazmaya başlamak" değil, başlığı çözmektir. Prescribed title'ı bir kilit gibi düşün. Ana kavramlar anahtarın dişleri. Dişler oturmazsa kapı açılmaz, zorladıkça da kırılır.

Başlığı parçalarken üç şey yap: (1) anahtar kelimeleri bul, (2) bu kelimelerin farklı anlam ihtimallerini gör, (3) yazının sınırlarını çiz. Çünkü TOK, "her şeyden biraz" sevmez. TOK, "az ama derin" sever.

Anahtar kelimeyi tanımlarken sözlük kopyası işe yaramaz. TOK bağlamında tanım, yazıda nasıl kullanılacağını da söyler. Örneğin "kanıt" diyorsan, hangi kanıttan söz ediyorsun? Deney sonucu mu, tanıklık mı, veri seti mi? Aynı kelime, AOK'ye göre farklı ağırlık taşır.

Son olarak netleşmen gereken cümle şudur: "Bu yazıda neyi tartışacağım, neyi tartışmayacağım?" Bu çizgi, hem odağını korur hem de 1.600 kelimeyi kontrol altında tutar.

Başlıktan bilgi sorusu çıkarma: "Ne biliyoruz?" yerine "Nasıl biliyoruz?"

TOK, içerikten çok yönteme bakar. Bu yüzden başlığı "ne doğru?" diye okumak yerine "doğru dediğimiz şeyi nasıl haklı çıkarıyoruz?" diye okumalısın.

Prescribed title'ı bilgi sorusuna çevirmek için pratik bir yol:

1. İddiayı bul: Başlık bir şey öneriyor mu, kıyas mı yapıyor, sınır mı soruyor?
2. Bilgi fiilini seç: "Biliyoruz", "haklı çıkarıyoruz", "güveniyoruz", "emin oluyoruz" gibi.
3. Koşul ekle: "Hangi durumlarda?", "kim için?", "hangi amaçla?"

İşine yarayan kalıplar şunlar:

• "Ne ölçüde X, Y'yi daha güvenilir kılar?"
• "Hangi koşullarda X'e güvenmek haklıdır?"
• "X, ne zaman Y'den daha ikna edicidir?"

Bu kalıplar seni otomatik olarak analize iter, çünkü tek bir doğru aramaz. Sınır, bağlam ve karşı görüş çağırır.

Sınır koyma: Kapsam daralınca analiz derinleşir

Geniş kapsam, genelde sığ yazı demektir. "Bilim", "tarih", "sanat" gibi büyük kelimeler tek başına çok geniştir. Bu yüzden iki AOK seçmeden önce, başlıktaki bir kavram için 1 ya da 2 alt anlam seç.

Kapsam daraltmanın kolay yolları var: zaman ekle (20. yüzyıl, pandemi dönemi), bağlam ekle (okul bilimi, mahkeme kararı, sosyal medya), amaç ekle (tahmin etmek, açıklamak, ikna etmek). Böylece örneğin "bilimde kanıt" yerine "lise düzeyi deneylerde kanıtın sınırı" gibi çalışılabilir bir alan açarsın.

Hedefin şudur: "Her şeyi anlatan TOK essay" değil, "tek soruyu derinleştiren TOK essay". Derinlik, A notunun en net işaretidir.

A notuna giden TOK essay yapısı: 6 paragrafta net, dengeli ve ikna edici akış

2026'da pratik ve güvenli yapı hâlâ aynı: 1 giriş, iki AOK için dengeli gövde, 1 sonuç. Çoğu öğrencide bu, toplamda 6 paragraf gibi çalışır. Bazı metinlerde 7 olur, ama mantık değişmez.

Her AOK bölümünde aynı iskelet iş görür: claim, gerçek hayat örneği, analiz, counterclaim, başlığa dönüş. Bu iskeleti tekrar etmek sıkıcılık yaratmaz, tersine okuyucuya "Bu öğrenci kontrolü elinde tutuyor" hissi verir.

Denge kuralını unutma: İki AOK benzer ağırlıkta olmalı. Birine 900 kelime, diğerine 300 kelime verirsen tartışma yamulur. Ayrıca her gövde paragrafının sonunda prescribed title'a bağlanan 1 ya da 2 cümle şart. Bu cümleler, konu dışına kaymanı engeller.

Güçlü TOK essay, "örnek koleksiyonu" değil; örnekleri kullanarak düşünmeyi gösteren bir metindir.

Giriş paragrafı: Tanım, yön ve yol haritası (uzun değil, hedefli)

Giriş, tarihçe değildir. TOK'un "bilgi nedir?" geçmişini anlatmak puan getirmez. Girişin tek görevi okuyucuya yol göstermektir.

Girişte şunlar olmalı:

• Kısa bir bağlam: Başlığın neden zorlayıcı olduğuna dair 1-2 cümle.
• 2 ya da 3 anahtar kavramın işlevsel tanımı: "Bu yazıda şu anlamda kullanacağım."
• Tez cümlesi: Keskin olsun, ama esneme payı bıraksın. TOK'ta "tamamen böyledir" risklidir, "büyük ölçüde" gibi ölçü koymak daha akıllıca.
• Seçtiğin iki AOK: Neden bu ikisi? Çünkü farklı bilgi üretme yolları sunuyorlar.

Bu kadar. Giriş uzadıkça gövdeye ayıracağın analiz alanı daralır.

Gövde paragrafları: Claim ve counterclaim'i gerçek örneklerle konuştur

Her AOK'de en az bir claim ve bir counterclaim kur. Bu ikisi birbirinin aynası değil, birbirinin testi olmalı. Claim "şunu savunuyorum" der, counterclaim "bu savunma hangi noktada bozulur?" diye sorar.

Örnek seçerken şu ölçütleri kullan:

• Spesifik olsun: Yer, zaman, aktör belli olsun.
• Bilinen olsun: Okuyucu bir çerçeveye oturtsun.
• Tartışmaya açık olsun: Tek doğruya kilitlenmesin.
• İddianı gerçekten zorlasın: Sadece seni desteklemesin.

Örnekleri anlatıp geçmek çok yaygın bir tuzak. TOK'ta örnek, sahne değil kanıttır. Örneği verdikten sonra şu cümle başlangıçları analizi açar: "Bu örnek bana şunu gösteriyor…", "Burada gizli varsayım şu…", "Bu noktada yöntem sınırına çarpıyoruz…"

Diyelim AOK olarak Doğa Bilimleri seçtin. Claim, "tekrar edilebilir deneyler güveni artırır" olabilir. Örnek olarak bir ilacın klinik denemelerini alırsın. Analizde, tekrar edilebilirliğin neden ikna edici olduğunu açıklarsın. Counterclaim ise "bazı alanlarda tekrar edilebilirlik sınırlıdır" diyebilir, örneğin nadir hastalıklarda veri azlığını tartışırsın. Son cümle, başlıktaki ana kavrama geri döner: "Bu yüzden, güven dediğimiz şey yöntemle artar, ama bağlam onu sınırlar."

Sonuç paragrafı: Tek cümlelik 'cevap' değil, olgun bir yargı

Sonuç, "Ben haklıydım" bölümü değildir. Burada yeni örnek başlatma, yeni iddia açma. Üç işi temiz yap:

1. En önemli içgörüyü özetle.
2. "Ne ölçüde?" gibi sınırlı bir cevap ver.
3. Bu tartışmanın neden önemli olduğunu söyle: karar alma, güven, kanıt, sorumluluk.

Güçlü sonuç, okuyucuyu daha derin bir soruya yaklaştırır, ama onu essay'nin içine geri çekmez. Son cümlede bir kapı aralayabilirsin: "Peki belirsizlik artınca, hangi AOK'de 'haklı çıkarma' daha dayanıklı kalır?"

En çok puan kaybettiren hatalar ve hızlı düzeltmeler

Bu bölüm kısa bir kontrol listesi gibi çalışsın. Çünkü en büyük kayıplar genelde "büyük fikir eksikliği"nden değil, basit hatalardan gelir.

• Konu dışına kaymak: Paragrafın başlığa hizmet etmiyorsa puan düşer. Çözüm, her paragrafın sonuna başlıktan bir anahtar kelime koyarak geri bağla.
• Fazla betimleme: Örneği uzun uzun anlatmak kolaydır. Çözüm, örneği 2-3 cümlede bitir, kalan alanı "ne gösteriyor?" analizine ver.
• Zayıf örnek: "Sosyal medya bazen yanlış bilgi yayar" gibi genel cümleler TOK için zayıftır. Çözüm, belirli bir olay, belirli bir mekanizma seç.
• Karşı görüşsüz yazmak: Tek yönlü metin, eleştirel düşünme göstermez. Çözüm, her claim'in yanına "hangi durumda işlemez?" sorusunu ekle.
• Rubriği yok saymak: Değerlendirici "başlığı eleştirel keşfediyor mu?" sorusuna bakar. Çözüm, her bölümde başlığa dön, karşılaştırma ve sınırlılık yaz.
• Kelime sınırını aşmak: 1.600 üstü okunmaz. Çözüm, taslakta kelime bütçesi belirle, sonra acımasız kes.

Bu yüzden plan yapmadan yazmaya başlamak, hız değil risktir. TOK'ta risk genelde kelime israfı olarak geri döner.

Konu dışına kaymayı engelleyen yöntem: Her paragrafın sonunda başlığa geri dönüş cümlesi

Uygulaması basit bir teknik: Her paragrafın son cümlesine prescribed title'dan bir anahtar kelimeyi doğal biçimde yerleştir. Bu, hem seni hem okuyucuyu aynı soruda tutar.

Mini test de yap:

• "Bu paragrafı silsem ana argüman değişiyor mu?"
• "Bu cümle soruyu yanıtlıyor mu?"

İki soruya da net "evet" diyemiyorsan, paragraf ya fazla uzamıştır ya da yanlış yöne gitmiştir. O noktada çözüm genelde eklemek değil, çıkarmaktır.

'Örnek anlattım' tuzağı: Betimleme yerine analiz yazdıran 3 soru

Her örnekten sonra kendine üç soru sor. Cevabı 1-2 cümleyle yaz. Bu yöntem, metni otomatik olarak TOK'a çeker:

1. Bu örnek hangi bilgi iddiasını destekliyor?
2. Bu iddia hangi varsayıma dayanıyor?
3. Karşıt görüş bu örneği nasıl yorumlar?

Bu üç soru, seni "olay anlatıcısı" olmaktan çıkarır. Yerine "gerekçe kuran" bir yazar yapar. TOK'ta puan getiren de budur.

Yazmadan önce 45 dakikalık plan: Kelime sınırına sığan, güçlü ve dengeli taslak

45 dakika plan, 5 saat düzeltme kurtarır. Çünkü 1.600 kelime sınırı, son dakika kısaltmasıyla kolay yönetilmez. Kısaltınca genelde analiz gider, örnekler kalır, bu da puanı düşürür.

Önce kelimeyi kabaca böl. Aşağıdaki dağılım, hem güvenli hem de yaygın:

Tablodan çıkarım net: Gövdeye alan açmazsan A notu zorlaşır. Bu yüzden giriş ve sonuç kısa, ama keskin olmalı.

Plan sırasında her AOK için şunları tek sayfaya yaz: claim cümlesi, counterclaim cümlesi, iki örnek (biri claim'i, biri counterclaim'i zorlasın), her örnek için 2 analiz noktası. Bu taslak hazır olunca yazı "kendiliğinden" akmaya başlar.

AOK seçimi: 'En sevdiğim ders' değil, 'en iyi tartıştığım alan'

AOK seçerken "seviyorum" ölçütü tek başına yeterli değil. Stratejik düşün:

• Güçlü örnek bulabiliyor musun?
• Karşı görüş kurabiliyor musun?
• Başlığa doğal bağ kuruyor mu?

İki AOK'nin farklı bilgi üretme yolları sunması önemli. Mesela Doğa Bilimleri ile Tarih iyi eşleşir, çünkü biri deney ve modelle, diğeri kaynak ve yorumla ilerler. Sanat ile İnsan Bilimleri de iyi çalışabilir, çünkü biri ifade ve anlam, diğeri veri ve davranış üzerinden tartışma açar. Seçim, karşılaştırma yapmanı kolaylaştırmalı.

Son kontrol: Rubrik mantığıyla kendi yazını puanla

Yazı bitince "bence iyi oldu" demek yetmez. Kısa bir öz değerlendirme yap:

• Başlığı sürekli yanıtlıyor muyum?
• Her AOK'de claim, örnek, analiz, counterclaim var mı?
• Örnekler spesifik mi, yoksa genel mi kaldı?
• Dil açık mı, cümleler kısa mı?
• 1.600 kelimenin altında mıyım?

Son dokunuş için basit ama etkili bir teknik: En az katkı veren 5 cümleyi sil. İlk başta acıtır, ama metni toparlar. Genelde tekrarları, uzun girişleri ve "kanıtlamayan" cümleleri temizler.

TOK essay'de kısa yazmak marifet değil, odakta kalmak marifettir.

Sonuç: Odak, denge, analiz ve kelime disiplini

A notu için yol haritası belli: başlığı çöz, iki AOK ile claim ve counterclaim kur, örneği anlatma, analiz et. Her paragrafın sonunda soruya dön, çünkü odak puanın sigortasıdır. Son olarak, 1.600 kelimeyi aşma, çünkü okunmayan cümle not getirmez.

Bugün sadece şunu yap: prescribed title'ı parçala, iki AOK seç, her biri için birer gerçek hayat örneği yaz. Sonra aynı iskeleti doldur. Yazın bittiğinde kendine tek bir soru sor: "Bu metin, nasıl bildiğimi gösteriyor mu?" Bu soruya güvenle "evet" diyorsan doğru yoldasın.