16-19 yaş aralığında, hem akademik derinlik hem de geniş bir ders dengesi arayan öğrenciler için IB Diploma Programı (IBDP) iki yıllık bir lise programıdır. Program genelde 11 ve 12. sınıflarda yürür ve öğrenciyi üniversite düzeyinde okuma, yazma, araştırma ve sınav disiplinine hazırlar.
Aklınıza gelen temel sorular çok net: IBDP uluslararası geçerli mi, gerçekten ne kadar zor, üniversite başvurularında ne kazandırıyor? Türkiye bağlamında bir soru daha eklenir: Öğrenciler MEB diplomasını sürdürürken aynı anda IB diplomasını da hedefleyebilir mi? Birçok okul bu iki yapıyı paralel götürür, ancak zaman ve iş yükü planı şarttır.
Bu yazıda IBDP'nin ders yapısını (6 ders grubu, HL ve SL seçimi), çekirdek bileşenlerini (TOK, EE, CAS), puanlama ve sınav sistemini, son olarak da kime uygun olduğunu adım adım ele alacağız.
IBDP'nin yapısı: 2 yıl, 6 ders grubu, HL ve SL seçimleri
IBDP iki akademik yıl sürer ve öğrencinin aynı anda altı alanda ders almasını ister. Mantık basittir: Öğrenci yalnızca tek bir alana kapanmasın, üniversitede karşılaşacağı çok disiplinli düşünceye alışsın. Bu yüzden program, hem sayısal hem sözel becerileri aynı çatı altında tutar.
Dersler 6 gruptan seçilir ve her ders iki zorluk düzeyinde alınır: HL (Higher Level, Yüksek Düzey) ve SL (Standard Level, Standart Düzey). HL dersler daha uzun sürer ve daha derine iner. Genel kabul gören saat yükü HL için yaklaşık 240 saat, SL için yaklaşık 150 saat düzeyindedir. Bu fark, yalnızca "daha zor" anlamına gelmez, daha fazla okuma, daha fazla soru tipi, daha çok yazma ve daha sık değerlendirme demektir.
Aşağıdaki tablo HL ve SL farkını hızlıca görselleştirir:
| Özellik | HL (Yüksek Düzey) | SL (Standart Düzey) |
|---|---|---|
| Yaklaşık öğretim saati | 240 saat | 150 saat |
| Derinlik | Daha kapsamlı ve ayrıntılı | Temel ve dengeli |
| Üniversite hedefiyle ilişki | Bölümle doğrudan ilişkili derslerde öne çıkar | Destekleyici alanlarda uygun olur |
| İş yükü | Daha yoğun okuma ve pratik | Daha yönetilebilir tempo |
Seçimler genelde üniversite hedefiyle birlikte düşünülür. Mühendislik ve fen hedefleyen bir öğrenci, matematik ve fen alanlarında HL tercih eder. Ekonomi, işletme veya sosyal bilim hedefleyenler, bireyler ve toplumlar grubunda HL ile öne çıkabilir. Dil ve yazma becerisi güçlü öğrenciler ise Grup 1 derslerinde HL ile avantaj yakalar, çünkü uzun metin analizi ve yapılandırılmış yazı burada belirginleşir.
HL seçimi "ben bu dersi seviyorum" cümlesiyle bitmemeli. Haftalık zaman, yazma kapasitesi ve hedef bölüm aynı anda masaya gelmeli.
Altı ders grubu neleri kapsar?
IBDP'de dersler Grup 1'den Grup 6'ya uzanır. Her grup, farklı bir akademik alanı temsil eder. Böylece öğrenci hem "geniş" hem "dengeli" bir program taşır.
- Grup 1 (Dil ve Edebiyat): Dil A dersleri bu gruptadır, örneğin Türkçe A Dil ve Edebiyat, İngilizce A Dil ve Edebiyat. Metin çözümleme ve eleştirel yazma ağırlıktadır.
- Grup 2 (İkinci Dil): Dil B ya da dil edinimi dersleri yer alır, örneğin İngilizce B, Almanca B. Amaç akademik dil yetkinliğini artırmaktır.
- Grup 3 (Bireyler ve Toplumlar): Ekonomi, İşletme Yönetimi, Tarih, Coğrafya, Felsefe gibi dersler görülebilir. Argüman kurma ve veri yorumlama sık çıkar.
- Grup 4 (Fen Bilimleri): Biyoloji, Kimya, Fizik gibi dersler öne çıkar. Deneysel düşünme ve raporlama önemlidir.
- Grup 5 (Matematik): Program türüne göre matematik dersi seçilir. Soru çözme kadar modelleme ve yorum da önem taşır.
- Grup 6 (Sanat ya da ek ders seçeneği): Görsel Sanatlar, Müzik, Tiyatro gibi sanat dersleri alınabilir. Ancak Grup 6 esnektir, isteyen öğrenci sanat yerine başka bir gruptan ikinci ders seçebilir.
Bu yapı, tek yönlü bir "alan seçimi" yerine, kontrollü bir denge kurar. Bu denge, doğru planlanırsa üniversiteye geçişte güçlü bir temel oluşturur.
HL ve SL seçimi nasıl yapılır, sık yapılan hatalar neler?
IBDP'de öğrencinin en az 3 dersi HL olmak zorundadır. Bazı okullar 4 HL'yi desteklemez, bazıları ise çok güçlü öğrencilerde istisna düşünebilir. Yine de genel kural, 3 HL ve 3 SL ile yürümektir.
HL seçiminde en çok görülen hatalar genelde üç noktada toplanır:
- Hedef bölümle uyumsuz HL seçmek: Örneğin mühendislik düşünürken matematik HL yerine başka bir alanda HL seçmek, başvuruda beklenen akademik sinyali zayıflatabilir.
- Dil yeterliliğini abartmak: HL derslerde okuma ve yazma yükü artar. İngilizce üzerinden yürüyen bir programda bu fark daha da görünür.
- Ders dışı yükü hesaba katmamak: EE, TOK ve CAS aynı döneme yığılırsa, HL dersler "yetişmeyen iş" sorununu büyütür.
Karar verirken kısa bir kontrol listesi işe yarar: Hedeflediğiniz bölüm hangi dersleri güçlü görmek istiyor, en sağlam olduğunuz dersler hangileri, haftada kaç saat ayırabilirsiniz, uzun yazı ve araştırma sizde ne kadar rahat ilerliyor? Bu dört soru, HL seçiminde gereksiz riskleri azaltır.
IBDP çekirdek bileşenleri: TOK, EE ve CAS ne işe yarar?
IBDP'yi birçok lise programından ayıran ana fark, "çekirdek" yapıdır. TOK (Bilgi Kuramı), EE (Genişletilmiş Makale) ve CAS (Yaratıcılık, Aktivite, Toplum Hizmeti) birlikte yürür. Bu üçü, yalnızca ek görev değildir, programın merkezidir.
Her bileşen farklı bir beceriyi hedefler. TOK öğrencinin düşünme biçimini sorgulatır. EE, araştırma ve akademik yazma disiplini kazandırır. CAS ise sınıf dışı gelişimi ölçülebilir hale getirir. En kritik nokta şudur: Çekirdek bileşenleri tamamlamazsanız, ders puanlarınız yüksek olsa bile IB diplomasını alamazsınız.
Bu yüzden çekirdek, "sonradan hallederim" denecek bir alan değildir. İyi bir planla çekirdek bileşenler, ders başarısını da destekler. Kötü bir planla ise en güçlü öğrenciyi bile zorlar.
TOK (Bilgi Kuramı): düşünme biçimini tartışmaya açmak
TOK, bilginin nasıl oluştuğunu ve nasıl doğrulandığını sorgulatan bir derstir. Yaklaşık 100 saatlik bir bileşen olarak planlanır. TOK'ta amaç, tek bir doğru ezberlemek değildir. Bunun yerine öğrenci, "kanıt ne demek", "yorum nerede başlar", "dil düşünceyi nasıl etkiler" gibi sorular üzerinden argüman kurmayı öğrenir.
Dersin tartışma alanları geniştir. Bilimsel kanıt ile gündelik inanç arasındaki fark, medya bilgisinin güvenilirliği, etik ikilemler, farklı kültürlerin bilgiye yaklaşımı gibi başlıklar sık görülür. Bu tartışmalar, diğer derslere de yansır. Çünkü güçlü bir argüman kurabilen öğrenci, tarih yazısında da fen raporunda da daha iyi performans gösterir.
TOK'un değeri, öğrenciye "düşünmeyi düşünme" alışkanlığı kazandırmasındadır. Bu alışkanlık üniversitede seminer derslerinde, makale yazımında ve sunumlarda doğrudan işe yarar.
EE (Genişletilmiş Makale) ve CAS: araştırma disiplini ve toplumsal deneyim
EE, öğrencinin seçtiği bir alanda yazdığı 4.000 kelimelik akademik araştırma yazısıdır. Konu seçimi, araştırma sorusu kurma, kaynak tarama ve yazı planı EE'nin temel adımlarıdır. Bu süreç, öğrenciyi üniversitedeki "term paper" mantığına hazırlar. Ayrıca kaynak gösterme ve akademik dürüstlük, EE'de günlük çalışma alışkanlığı haline gelir.
CAS ise öğrencinin yalnızca akademik değil, insan olarak da gelişmesini hedefler. "Yaratıcılık" bir sanat çalışması olabilir. "Aktivite" düzenli spor ve fiziksel hedefler içerebilir. "Toplum hizmeti" ise gönüllülük, sosyal sorumluluk ve uzun vadeli katkı üzerinden ilerler. CAS'ta süreklilik önemlidir, tek seferlik etkinliklerle bitmez. Okullar genelde bir portföy düzeni ve danışman takibi kurar.
Zaman yönetimi burada belirleyicidir. EE'yi son seneye yığmak, IA'lar ve final hazırlıklarıyla çakışınca baskıyı artırır. CAS'ı düzensiz yürütmek de benzer bir sıkışma yaratır. Bu yüzden 11. sınıfın başından itibaren küçük ama düzenli adımlar daha güvenlidir.
Notlandırma ve sınav sistemi: 45 puan nasıl oluşur, diploma için baraj nedir?
IBDP puan sistemi basit bir matematiğe dayanır. Öğrenci 6 dersten puan alır ve her ders 1 ile 7 arasında notlanır. Böylece derslerden gelen toplam en fazla 42 puan eder. Buna ek olarak TOK ve EE birlikte değerlendirilir ve 1 ile 3 arası ek puan getirir. Sonuçta maksimum puan 45 olur.
Diplomayı almak için genel alt sınır olarak çoğu kaynakta 24 puan eşiği verilir. Yine de yalnızca toplam puana bakmak yetmez. Bazı durumlarda ders bazlı minimumlar, çekirdek bileşenlerin tamamlanması ve akademik dürüstlük kuralları da sonucu etkiler. Bu nedenle okulun IB koordinatörü ile güncel diploma koşullarını netleştirmek gerekir.
Değerlendirme iki kanaldan gelir: İç değerlendirme (IA) ve yıl sonu dış sınavlar. Final sınavları genelde iki yılın sonunda yapılır. Dil, çoğunlukla İngilizcedir. Türkiye'de bazı derslerde okulun yapısına göre Türkçe yürütme seçenekleri bulunabilir, ancak bu her ders için geçerli değildir ve okuldan okula değişir.
IBDP'de sınav haftası tek başına belirleyici değildir. IA, iki yıl boyunca yapılan üretimin notlara yansıyan kısmıdır.
İç değerlendirme (IA) nedir, öğrenciden ne beklenir?
IA, ders içinde üretilen çalışmaların puanlamaya girdiği değerlendirme türüdür. Öğretmen rehberliği vardır, ancak işin sahibi öğrencidir. Bu yüzden planlama, zamanında teslim ve doğru kaynak kullanımı öne çıkar.
IA formatı derse göre değişir. Fen derslerinde deney tasarımı ve rapor yazımı yaygındır. Sosyal bilimlerde araştırma ödevi, veri analizi ve yazılı rapor sık görülür. Dil derslerinde metin analizi ve yapılandırılmış yazı ödevleri öne çıkar. Matematikte ise araştırma temelli bir çalışma talep edilebilir.
Akademik dürüstlük konusu IA'da kritiktir. Kaynak göstermemek ya da başkasının metnini kullanmak, yalnızca puan kaybı değildir, diploma sürecini de riske atabilir.
Final sınavları ve çalışma planı: yük nasıl yönetilir?
Final sınavları kapsamlıdır, çünkü iki yıllık içeriği tarar. Bu yüzden kısa süreli ezber genelde yetmez. Daha çok kavramlar arası bağ kurma, farklı soru tiplerine alışma ve hız yönetimi gerekir.
Çalışma planını basit bir üç adımda kurabilirsiniz. Önce konu haritası çıkarın ve eksik alanları görünür yapın. Sonra soru tipi çalışın, çünkü her dersin beklediği cevap dili farklıdır. Son olarak deneme çözün ve geri bildirim alın, çünkü puanlama ayrıntılara duyarlıdır.
En zor dönem çoğu öğrenci için 12. sınıftır. EE teslimi, IA bitişleri ve final hazırlıkları aynı takvime sıkışabilir. Bu çakışmayı azaltmanın yolu, 11. sınıfta IA taslaklarını erken başlatmak ve EE'de kaynak taramasını geciktirmemektir. Düzenli bir haftalık rutin, son üç ay paniklerini belirgin biçimde düşürür.
IBDP kime uygun, üniversite başvurularında ne sağlar?
IBDP zordur, ancak rastgele zor değildir. Düzenli çalışan ve geri bildirimle gelişen öğrenciler için güçlü bir üniversite hazırlığı sunar. Yine de IBDP, tek başına "kabul garantisi" değildir. Üniversiteler genelde notlara, ders düzeylerine, okul raporlarına ve başvuru dosyasının bütününe bakar. IBDP bu dosyayı güçlendirebilir, çünkü akademik tutarlılık ve beceri kanıtı üretir.
Türkiye'de IBDP çoğunlukla özel liselerde, MEB programıyla paralel yürür. Bu paralellik, ders saatini ve ödev yükünü artırabilir. Bu nedenle karar verirken yalnızca "IB etiketi"ne bakmak doğru olmaz. Daha gerçekçi ölçütler şunlardır: akademik merakınız var mı, yoğun okuma ve yazmaya dayanıyor musunuz, İngilizce düzeyiniz akademik metin için yeterli mi, zaman yönetiminde ne kadar istikrarlısınız?
Şubat 2026 itibarıyla Türkiye'de IBDP sunan okul sayısı resmi kaynaklara göre yaklaşık 73 ile 81 aralığında raporlanır. Toplam IB onaylı okul sayısı ise program türleri dahil edildiğinde daha yüksektir. Yine de sayı değişebilir, bu yüzden okulun yetkisini IB'nin resmi okul arama sayfasından doğrulamak gerekir.
IBDP'nin güçlü yanları ve zorlayıcı tarafları
IBDP'nin güçlü tarafları, doğru öğrenci profiliyle birleşince net sonuç verir:
- Eleştirel düşünme ve yazma: TOK ve ders içi yazılar argüman kurmayı geliştirir.
- Araştırma becerisi: EE, konu daraltma ve kaynak yönetimi öğretir.
- Küresel bakış: Ders içerikleri farklı ülke ve örnekleri sık kullanır.
- Disiplinli çalışma alışkanlığı: IA takvimi düzenli üretim ister.
- Dengeli gelişim: CAS, okul dışı hayatı planlı hale getirir.
Zorlayıcı taraflar da açık konuşulmalı, çünkü sürprizler motivasyonu kırar. İş yükü yoğun olabilir, özellikle yazma ve proje sayısı artar. Sınav baskısı da 12. sınıfta yükselir. Çözüm ise genelde "daha çok çalış" değil, "daha erken başla" olur. Haftalık rutin, öğretmen geri bildirimi ve okulun danışman desteği bu baskıyı yönetilebilir kılar.
Türkiye'de IB okulu seçerken bakılması gereken ölçütler
Okul seçerken "en iyi okul" gibi genel bir etiket yerine, "hedefe uygun okul" yaklaşımı daha sağlıklıdır. Çünkü IBDP'de ders seçenekleri, öğretmen deneyimi ve danışmanlık kalitesi sonucu doğrudan etkiler.
Somut ölçütler üzerinden ilerleyin. Okul, hedeflediğiniz alan için yeterli HL dersi sunuyor mu? Öğretmenlerin IA ve EE danışmanlığında deneyimi var mı? Dil desteği sağlanıyor mu, özellikle akademik yazma için? Önceki mezunların genel performansı ve üniversite yerleşim danışmanlığı nasıl yürütülüyor? CAS için okul gerçek imkan sunuyor mu, yoksa öğrenciyi yalnız mı bırakıyor?
Ayrıca okulun takvim yönetimi önemlidir. Bazı okullar IA teslimlerini iyi dağıtır, bazıları yığılma yaşatır. Bu fark, öğrencinin stres düzeyini belirgin biçimde değiştirir. Son adım olarak okulun IB yetkisini ve programının güncelliğini resmi kaynaklardan doğrulayın, çünkü akreditasyon ve program kapsamı zamanla değişebilir.
Sonuç
IBDP, 16-19 yaş için tasarlanmış iki yıllık bir lise programıdır ve 6 ders + HL/SL dengesiyle geniş bir akademik temel kurar. TOK, EE ve CAS çekirdeği, programın ayırt edici kısmıdır ve tamamlanmazsa diploma gelmez. Puanlama 45 üzerinden yürür, dersler toplam 42 puan getirir, TOK ve EE ise 3 puana kadar ekler, diploma için genel eşik 24 puandır. Şimdi hedef bölümünüzü ve güçlü derslerinizi yazın, bir HL/SL taslağı çıkarın, ardından iki yıllık zaman planını okulun destek yapısıyla birlikte kontrol edin.